Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan:

Chấm dứt dùng vốn từ ngân sách

Tôi rất mong chờ sau khi chuyển đổi thành công ty TNHH một thành viên, chúng ta đưa lồng ba điều cam kết với WTO về DNNN vào trong những nghị định và quy định tới đây.

- Thứ nhất, DNNN phải hoạt động thực sự như các doanh nghiệp bình thường, chấp nhận cạnh tranh không có ưu đãi, ưu ái riêng, không có sân chơi riêng cả về mặt pháp lý và bằng thực tiễn hoạt động.

- Thứ hai, nhà nước không can thiệp vào hoạt động của DNNN. Nhà nước chỉ có quyền trên phạm vi vốn của mình chứ không có quyền vô hạn can thiệp vào mọi hoạt động của DNNN như lâu nay.

- Thứ ba, phải xem đầu tư là của DNNN, không được xem là đầu tư của nhà nước. Thế có nghĩa là tất cả những việc dùng ngân sách để cung cấp cho DNNN phải chấm dứt. Với tư cách một doanh nghiệp, họ không được sử dụng ngân sách vào các đầu tư của họ mà phải đi vay thương mại trên thị trường, tự phát hành trái phiếu doanh nghiệp… Hãy để doanh nghiệp tự vận động. Họ làm thế nào để huy động được vốn là chuyện của họ, nhà nước không được hỗ trợ.

Về hệ thống quản trị, khi các DNNN chuyển thành công ty TNHH một thành viên, đồng thời nhà nước sẽ phải thực hiện tiếp chương trình tái cấu trúc, cổ phần hóa. Ngay trong bản thân các tập đoàn bây giờ cũng có hàng loạt công ty là các công ty cổ phần rồi thì nhà nước với tư cách chủ sở hữu chỉ có một số cổ phần ở đó và chỉ có quyền trong phần vốn ấy thôi. Còn các cổ đông khác có quyền của họ, tương ứng với số vốn họ có. Vì vậy mà quản trị các DNNN phải thay đổi rất cơ bản. Không phải như lâu nay, người đứng đầu thì do Chính phủ chỉ định cùng với kiểu vận hành làm việc nửa quan chức, nửa lãnh đạo doanh nghiệp.

HĐQT mới với đại diện là các cổ đông khác nhau và họ có quyền theo phần vốn họ có. Ví dụ quyền không bầu ông vừa làm chủ tịch HĐQT vừa làm tổng giám đốc. Ông tổng giám đốc được thuê để làm, nếu không đạt được yêu cầu công việc thì cổ đông có quyền truất ông đi và thuê người khác. Ngoài ra, khi chuyển sang công ty TNHH thì trách nhiệm của họ có hạn, thị trường sẽ đo năng lực của họ đến đâu thì đầu tư cho họ đến đấy. Nhà nước cũng vậy, trong phạm vi vốn của mình đến đâu thì có quyền đến đấy.

Ông Trần Hữu Huỳnh, Trưởng Ban Pháp chế VCCI:

Giao cho ủy ban quản lý công sản

DNNN về nguyên tắc là của toàn dân (dùng ngân sách tiền thuế của dân để đầu tư) nên phải để cho đại diện dân cử quản lý thì mới hợp lý. Như vậy ở cấp độ quốc gia thì Quốc hội, ở địa phương thì HĐND quản lý. Tất nhiên, Quốc hội, HĐND không thể đi buôn nhưng họ phải có những tổ chức chuyên nghiệp để quản lý sở hữu toàn dân. Và đó chính là đại diện chủ sở hữu rất chuyên nghiệp thoát ra khỏi chức năng quản lý nhà nước. Đơn vị này không phải làm công việc điều hành quản trị nói chung mà phải độc lập ra bởi một khối do Quốc hội giao nhiệm vụ kiểm soát vốn và sử dụng vốn đó đi kinh doanh.

Cho nên phải đổi lại cách thức mối quan hệ chủ sở hữu và DNNN. Mối quan hệ đó phải nâng lên, không ủy quyền, phân tán manh mún như hiện nay nữa mà phải tập trung thống nhất. Mô hình này như là các ủy ban quản lý công sản hay là những hội đồng luôn làm nhiệm vụ kinh doanh vốn của toàn dân. Làm như vậy để tránh cái gọi là vừa đá bóng vừa thổi còi. Khi đã chuyển là công ty TNHH một thành viên thì công ty này chịu trách nhiệm các khoản nợ bằng tài sản và bằng phần vốn mà nhà nước bỏ vào, chịu chế định khắc nghiệt của thị trường. Nếu như đến ngày nợ không trả được thì coi như phá sản. Còn muốn cứu những trường hợp này thì phải qua một quy trình. Trong đó, Quốc hội phải giám sát việc dùng ngân sách để cứu các DNNN trong những trường hợp như vậy và phải hạn chế mức tối đa, không được giãn nợ, khoanh nợ, bơm thêm vốn bằng quyết định hành chính mà phải để thị trường điều chỉnh. Quy trình tiếp sức cho những DNNN trong tình trạng phá sản phải theo quy trình do Quốc hội duyệt như là duyệt ngân sách.

Nếu chúng ta làm minh bạch được mối quan hệ đại diện chủ sở hữu ở mức độ là đại diện những tổ chức chuyên nghiệp và dùng tiền ngân sách dưới sự điều tiết của Quốc hội như vậy thì quy trình sẽ chặt chẽ. Khi ấy, những doanh nghiệp kinh doanh không có lãi sẽ phá sản, chưa đến mức phá sản thì giải thể. Thu gọn bớt những doanh nghiệp không có khả năng sinh lợi bằng việc dùng tiền nhà nước đi làm những việc khác. Chỉ duy trì những doanh nghiệp thực sự cạnh tranh được trên thị trường thế giới. Doanh nghiệp này phải tạo giá trị mới về công nghệ, những lĩnh vực mũi nhọn để tạo ra hiệu ứng dây chuyền cho các doanh nghiệp vệ tinh khai thác.