Mù mờ thông tin là chết

Trên thế giới, người ta tiến ngày càng xa hơn trong công khai, minh bạch và cung cấp thông tin trong lĩnh vực thương mại. Hệ thống buôn bán trên thế giới do quy chế của WTO quy định cung cấp đầy đủ thông tin, thông báo tiêu chuẩn, nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Đấy là lợi ích sống còn để khắc phục việc bất đối xứng thông tin (bất đối xứng thông tin là anh bán biết nhiều thông tin hơn anh mua nên dễ lừa anh mua).

Bây giờ các tập đoàn, công ty cũng như hệ thống ngân hàng trên thế giới đang được khối G20 (nhóm các nền kinh tế lớn) yêu cầu công khai, minh bạch nhiều hơn. Công khai, minh bạch ở đây không có gì vi phạm về bí mật của công ty như bí mật về khoa học công nghệ, sáng chế, phát minh... Họ chỉ đòi hỏi thông tin liên quan đến giao dịch của doanh nghiệp: giao dịch cái gì, với ai thì phải thông báo.

Công khai, minh bạch cũng là yêu cầu để trở thành đối tác trong chuỗi giá trị toàn cầu. Người ta không chơi với một anh mù mờ thông tin nên anh không hy vọng là bịt người ta bằng vẻ bề ngoài cho dù anh có mang cà vạt, đeo kim cương, đi xe thật xịn, có một cô thư ký trẻ đẹp… Những trò này cũ lắm rồi, không ai còn ấn tượng nữa cả. Trước khi họ đặt bút ký các hợp đồng làm ăn, họ sẽ xem xét công ty của anh như thế nào, đăng ký ở đâu, những ai làm, đang buôn bán gì, sản phẩm như thế nào… rồi họ đến xem công nghệ của anh. Một tập đoàn của nhà nước lại càng phải bảo đảm công khai, minh bạch bình thường đó.

Xác định chủ sở hữu thực

Ngoài ra, một tập đoàn của nhà nước phải có trách nhiệm giải trình với chủ sở hữu. Việc giải trình chủ sở hữu này cao hơn rất nhiều so với bên ngoài. Vì anh đang sử dụng đồng vốn của tôi, anh phải cho tôi biết anh sử dụng như thế nào, lợi nhuận ra sao, anh đầu tư vào đâu, tại sao anh lại làm như thế này, căn cứ nào… Vả lại người chủ sở hữu là người ngồi trong hội đồng quản trị (HĐQT) sẽ phải ngăn cản các hợp đồng có tính chất nội gian. Giống như ông Phạm Thanh Bình - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Vinashin, cho con trai, em ruột, họ hàng vào làm mà không thông qua HĐQT là thiếu minh bạch. Luật Doanh nghiệp đã có quy định không được ký hợp đồng, bổ nhiệm với những người có quan hệ trực hệ như con, vợ, anh em… mà ông Bình làm như vậy là vi phạm luật. Điều này cần sửa đổi.

Thêm vào đó là người chủ sở hữu cần phải giải trình về hiệu quả thế nào, tính toán ra làm sao, phương án thực hiện. Hiện nay người chủ sở hữu không có vai trò gì cả. Cụ thể trong trường hợp của Vinashin, cơ quan chịu trách nhiệm về chủ sở hữu là Tổng Công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước Việt Nam (SCIC) và Bộ Tài chính cũng không có ý kiến gì hết. Người thực hiện quản lý nhà nước, gác cửa luật pháp về lợi ích của nhà nước là Bộ Công thương và Bộ Giao thông Vận tải cũng không thấy có ý kiến gì cả.

Quy định hiện nay về chủ sở hữu thực đâu là SCIC chịu trách nhiệm, đâu là Bộ Tài chính, đâu là bộ chủ quản hay là bộ quản lý ngành hay là chính quyền địa phương chưa rõ. Ví dụ như Vietcombank cổ phần hóa thì Ngân hàng Nhà nước là quản lý ngành cũng là chủ sở hữu và SCIC bảo tôi cũng là chủ sở hữu. Vì vậy muốn minh bạch phải xác định rõ chủ sở hữu thực.

“Khai tử” kiểu quản lý kiêm nhiệm

Ưu điểm của công ty cổ phần là có năng lực đổi mới nhân sự và thu hút nguồn lực từ bên ngoài. Mô hình kiêm nhiệm hiện nay lộ rõ nhiều vấn đề. Dù có quy định trách nhiệm đến mức nào nhưng thực tế một ông đóng hai vai vẫn có thể viện lý do tôi bận, tôi nhiều việc nên tôi không sâu sát tình hình và trách nhiệm quản lý nhà nước của tôi lớn hơn. Như vậy sẽ dễ tạo cái cớ cho người ta thoái thoát trách nhiệm.

Thế thì chúng ta cần rút kinh nghiệm nên giảm thiểu đến mức thấp nhất việc kiêm nhiệm như vậy. Nếu có thì nên quy định rõ ràng anh làm bao nhiêu phần trăm trong đấy và chịu trách nhiệm những việc gì, nếu không có thì mời các thành viên HĐQT độc lập là những chuyên gia để làm việc này.

Cơ quan nhà nước chỉ nên chăm lo việc thực thi luật pháp. Người chủ sở hữu cũng nên chăm lo đúng cái quyền chủ sở hữu. Còn quyền quyết định và trách nhiệm là hoàn toàn do doanh nghiệp. Điều cần thay đổi lớn đối với các DNNN sau khi chuyển đổi là phải thay đổi quan hệ bình thông nhau này.